pastel, papier beżowy 63,5 x 47,2 cm (w świetle oprawy)
sygn. wzdłuż dolnej krawędzi: T.B + a [w kółku] Ign. Witkiewicz p.w.m. [w kółku] |1928 VII N[pi]28
„Jak kwiat wyrasta z danej rośliny, tak naturalnie powinno powstawać dzieło sztuki z człowieka” (S.I. Witkiewicz cyt. za: A. Micińska, „Stanisław Ignacy Witkiewicz życie i twórczość”, Warszawa 1996, s. 167)
Stanisław Ignacy Witkiewicz wykonał prezentowany portret podczas pobytu w uzdrowisku w Żegiestowie, gdzie zatrzymał się willi „Karolówka” (il. I). Czas spędzony w kurorcie przeznaczał nie tylko na zabiegi lecznicze, lecz także na intensywną pracę artystyczną. Między 2 a 30 lipca 1928 roku stworzył dwadzieścia portretów. Wśród nich znajduje się portret Zosi – fordanserki z restauracji „Oaza”. „Ja wróciłem z Żegiestowa. Kuracja dobrze mi zrobiła [… Rysowałem tam dużo (20 sztuk) […] przy wyczerpującej kuracji: błotto, gaz, słońce, rzeka jestem b. zmęczony” – pisał do generała Jana Mariana Hempla (J. Degler, „Witkacego portret wielokrotny szkice i materiały do biografii (1918–1939)”, Warszawa 2014, s. 70.)
Okres międzywojenny był dla Żegiestowa czasem szczególnego rozkwitu, określanym mianem „złotego wieku”. Rozwijała się wówczas architektura, powstawały nowe pensjonaty, a ośrodek stawał się miejscem spotkań towarzyskich. Życie uzdrowiskowe w międzywojennej Polsce nie ograniczało się tylko do kuracji i zabiegów. Popołudniami organizowano tzw. fajfy czyli podwieczorki przy dźwiękach muzyki, wieczorami zaś odbywały się dancingi. Niektórzy decydowali się także na urozmaicenie wieczoru pokazem tanecznym. Samotni kuracjusze mogli skorzystać z towarzystwa, pięknych, młodych kobiet wynajmowanych przez właścicieli lokali jako partnerki do tańca. Do grona fordanserek należała sportretowana Zosia. Jej nietuzinkowa uroda, zwłaszcza przepiękne, duże oczy skradły niejedno serce.
Prezentowany portret został wykonany w typie B – „rodzaj bardziej charakterystyczny, jednak bez cienia karykatury. Robota bardziej kreskowa niż typu A, z pewnym podcięciem cech charakterystycznych, co nie wyklucza „ładności” w portretach kobiecych. Stosunek do modela obiektywny.” (Stanisław Ignacy Witkiewicz. Regulamin Firmy portretowej, 1928, s. 4) Witkacy uzupełnił klasyfikację portretu o „+a”, wskazującą na wyższy standard wykonania i również wyższą cenę. Nπ28 odnosi się do 28-dniowej abstynencji alkoholowej. Z kolei skrót „p.w.m.” można interpretować jako „prawie wielka miłość”, co stanowi interesujący trop w odczytywaniu osobistego kontekstu przedstawienia. Tego samego roku, w którym powstał prezentowany portret ukazuje się pierwsza wersja „Regulaminu Firmy Portretowej S.I. Witkiewicz”. Zaś w czerwcu 1929 roku w Salonie Wielkopolskiego Związku Artystów Plastyków w Poznaniu odbyła się indywidualna wystawa obrazów i „Firmy Portretowej”. „Ponieważ jak mi to kiedyś w tramwaju powiedział Axentowicz, portrecista powinien mieć nerwy jak postronki, stworzyłem sobie regulamin, który ma pozory humorystyki, a jest wynikiem ponurych doświadczeń […] Dlatego przyjąłem zasadę: Klient musi być zadowolony […] Wszelkie uwagi techniczne są wykluczone […] jak również żądanie jakichkolwiek poprawek. (S.I. Witkiewicz cyt. za: A. Micińska, „Stanisław Ignacy Witkiewicz życie i twórczość”, Warszawa 1996, s. 200.)
– „Stanisław Ignacy Witkiewicz 1885–1939. Katalog dzieł malarskich”, [oprac I. Jakimowicz przy współpracy A. Żakiewicz], Muzeum Narodowe, Warszawa 1990, s. 97, nr kat. I 825.