olej, płótno, 29,5 × 38 cm sygnowany p.d.: ‚Kisling’ sygnowany i opisany na odwrociu: ‚M. KISLING | 3 RUE BARA | PARIS (VIe) [w prostokącie]’, na odwrociu nalepki inwentarzowe i aukcyjne.
Certyfikat Jeana Kislinga z dn. 26 kwietnia 2007
„Szybko jednak zdałem sobie sprawę, że muszę wybrać między malarstwem wyobraźni a ekspresją natury. Ale natura to nie dzbanek na stole; kiedy zrozumiałem, jak dużo trudniej jest uchwycić na płótnie życie, zacząłem szukać własnych środków wyrazu. (…) Bo lubię bogatą paletę. Przyciąga mnie jasna, kolorowa strona natury”. Mojżesz Kisling, cyt. za: Georges Charensol, Moïse Kisling, Paris 1948, s. 10
Rok powstania obrazu – 1917
Obraz powstał w przełomowym momencie życia artysty. Na początku I wojny światowej Kisling, wówczas obywatel austro-węgierski, wstąpił ochotniczo do francuskiej Legii Cudzoziemskiej. W 1915 roku został ciężko ranny i zwolniony ze służby, a od powrotu z frontu zmagał się z gruźlicą płuc. W 1917 roku poślubił Renée Gros i razem z nią oraz jej siostrą Marguerite wyjechał na południe Francji. Decyzję podyktowały zarówno stan zdrowia malarza, jak i niebezpieczna sytuacja w Paryżu, ostrzeliwanym przez Niemców. Małżonkowie zatrzymali się w Saint-Tropez, wówczas jeszcze zacisznym miasteczku rybackim. Jego spokojna aura i zróżnicowany krajobraz przyciągały malarzy od końca XIX wieku. Właśnie tam Paul Signac namalował serię pointylistycznych płócien z żaglówkami w porcie, piniami i morskimi pejzażami o zachodzie słońca. Tymi samymi śladami, za Cézanne’em i Renoirem, podążał wcześniej krakowski nauczyciel Kislinga, Józef Pankiewicz. Dla młodego malarza z Krakowa południe stało się miejscem odpoczynku po wojnie i zarazem artystycznym laboratorium. Kisling znał już śródziemnomorskie światło. Na przełomie 1912 i 1913 roku przebywał w Céret we wschodnich Pirenejach, gdzie dzięki kontaktom z Picassem, Braque’iem, Grisem i Maxem Jacobem przyswoił zasady kubizmu i zafascynował się sztuką Cézanne’a. Malował wtedy pejzaże o geometryzującej stylistyce, ze spiętrzonymi planami i podwyższonym punktem widzenia. W odróżnieniu od kubistów nie szukał jednak nowej budowy obrazu, lecz nowej formuły dekoracyjności, w której zsyntetyzowane bryły architektury współgrają z organicznymi formami natury. „Łodzie przy nabrzeżu” pokazują ten etap: geometryczne domy w głębi to echo Cézanne’a i Céret, a miękkie korony drzew i swobodnie malowana woda zapowiadają już własny język Kislinga.
Pejzaże prowansalskie z lat 1917–1918
Pobyt na południu zaowocował osiągnięciem malarskiej dojrzałości. Pejzaże Kislinga z lat 1917–1918 cechuje paleta czystych, nasyconych barw i szczególna świetlistość. Większość z nich to kompozycje niezwykle pogodne, tchnące sielskością. Części artysta nadawał jednak pogłębioną ekspresję: impastowe, ukośne pociągnięcia pędzla i ostre, kontrastowo zestawione barwy zbliżały je do wcześniejszych dokonań fowistów. Badacze wyróżniają w tej grupie widoki z Saint-Tropez o rozbielonej palecie i eterycznym charakterze. Prezentowany obraz, z jaśniejącą bielą wodą i delikatnymi pastelowymi przełamaniami, należy właśnie do tego nurtu. Dla tego okresu trafnie podsumował wczesną twórczość Kislinga Janusz Janowski: „Większość jednak obrazów namalowanych przez Kislinga do roku 1923 nacechowanych jest z jednej strony dekoracyjnymi wartościami, jakie niosły ze sobą doświadczenia fowizmu w zakresie kontrastu chromatycznego i konstrukcyjnej roli barwy w kreowaniu malarskiej wizji, z drugiej zaś wewnętrznym napięciem (…) ”. (Janusz Janowski, Wczesna twórczość Mojżesza Kislinga, w: Sztuka lat 1905–1923, Toruń 2005, s. 48–55) Rok 1917 był też ważny dla pozycji Kislinga. Od 1916 roku jego mecenasem był Leopold Zborowski, marszand Modiglianiego, z którym Kisling przyjaźnił się i dzielił pracownię. W 1917 roku jego prace pokazano w Krakowie na pierwszej wystawie Ekspresjonistów Polskich (późniejszych formistów) w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych, a także w Sztokholmie i Oslo. Dwa lata później, w 1919 roku, Galerie E. Druet w Paryżu zorganizowała pierwszą indywidualną wystawę artysty, prezentując 49 prac. We wstępie do katalogu André Salmon pisał: „Oszczędzając sobie żałosnego końca, jaki stał się udziałem wielu realistów, Kisling od początku obsadził materię w nowej roli, ujarzmił ją, ożywiając jednocześnie stary mit poetycki. Spróbujmy zatem ukuć na tę podstawę nowe adekwatne określenie, a mianowicie – naturalizm zorganizowany”. (André Salmon, wstęp do katalogu wystawy Kislinga w Galerie E. Druet, Paryż 1919, s. 2). Określenie „naturalizm zorganizowany” dobrze opisuje „Łodzie przy nabrzeżu”. Wszystkie elementy pochodzą z obserwacji prawdziwej przystani, ale artysta podporządkował je wyraźnemu porządkowi kompozycji i rytmowi koloru.
Łodzie i porty w twórczości
Kislinga Żaglówki, porty i zatoki z łódkami to jeden z ulubionych motywów Kislinga. Pojawia się niemal od początku jego kariery, od pobytu na Lazurowym Wybrzeżu w czasie I wojny światowej, aż do ostatnich lat życia w Sanary-sur-Mer. Artysta malował go na płótnach olejnych, w akwarelach i rysunkach ołówkiem. Prezentowany obraz z 1917 roku należy do najwcześniejszych przykładów tej tematyki.Latem 1918 roku Kisling po raz pierwszy pojechał do Marsylii, by szukać tam kupców, bo w niewielkim Saint-Tropez nie było ich wcale, a powrót do zubożałego wojną Paryża wciąż był ryzykowny. Pisał wtedy do przyjaciela z krakowskiej Akademii, Szymona Mondzaina: „ […] ja nie mam już ani sousa na życie, muszę stąd wyjechać! (…) Za kilka dni postanowiłem wyjazd do Marsylii, której nie znam, ludzi i kupujących tym bardziej! Liczę strasznie na szczęście moje, może się uda! ” (Mojżesz Kisling, list do Szymona Mondzaina z 14 lipca 1918, cyt. za: Artur Winiarski, Kisling. Lśnienie Montparnasse’u, Warszawa 2024, s. 124) W Marsylii spotkał Modiglianiego i Zborowskiego. Z ich pomocą sprzedał część prac, choć nie był to sukces, na jaki liczył. Portowy krajobraz zauroczył go jednak tak bardzo, że wracał tam wielokrotnie, a w 1929 roku kupił ziemię i zbudował dom w małym portowym miasteczku Sanary-sur-Mer, około 60 km od Marsylii. Tam też zmarł w 1953 roku. Do tego kręgu tematycznego należą m.in. akwarela „Tartana” z 1919 roku, przedstawiająca mały jednomasztowy żaglowiec śródziemnomorski, a w dojrzałej twórczości liczne widoki portów Sanary, La Seyne i Marsylii. Morskie pejzaże Kislinga dostrzegała także polska krytyka. Po paryskiej wystawie artysty w 1924 roku Edward Woroniecki pisał: „Kisling uwielbia naturę. Kocha zarówno piękno ludzkiego ciała, zadrzewione wzgórza, jak i morze o leniwych falach, które pragnie «ożywić», w pejzażu, portrecie, martwej naturze. (…) Lubi przy pomocy pewnej, lecz miękkiej linii zarysować krągłości piersi, grzbietu wzgórza, zatoki wyżłobionej przez nieustanny pocałunek fal”. (Edward Woroniecki, 1924). Te słowa można odnieść bezpośrednio do prezentowanego obrazu: zadrzewione wzgórze, łagodny łuk zatoki i miękka linia brzegu tworzą tu pejzaż, w którym, jak chciał Woroniecki, przyroda zostaje „ożywiona” kolorem i ruchem pędzla. Omawiane „Łodzie przy nabrzeżu” to kameralne, ale bardzo charakterystyczne dzieło z wczesnego okresu prowansalskiego. Łączy w sobie wpływy, przez które Kisling przeszedł w latach paryskich: geometrię Cézanne’a i kubistów, czystą barwę fowistów, a także uwrażliwienie na światło wyniesione z pracowni Pankiewicza. Jednocześnie zapowiada motyw, do którego artysta wracał przez całe życie.
– Kisling. Lśnienie Montparnasse’u, Villa la Fleur, Konstancin-Jeziorna, 21 września 2024 - 30 marca 2025
– Paryż był kobietą, Wałbrzyska Galeria Sztuki BWA, Zamek Książ, 16 października 2021 - 9 stycznia 2022
– Galeria Weyhe, Nowy Jork
– Sotheby’s, Nowy Jork, maj 2007
– Kolekcja prywatna, Polska
– Kisling. Lśnienie Montparnasse’u, katalog wystawy, Warszawa 2024, s. 150, poz. kat.53
– Artur Winiarski, Paryż był kobietą. Wystawa ze zbiorów Marka Roeflera, Wałbrzych 2021, s. 17
„Szybko jednak zdałem sobie sprawę, że muszę wybrać między malarstwem wyobraźni a ekspresją natury. Ale natura to nie dzbanek na stole; kiedy zrozumiałem, jak dużo trudniej jest uchwycić na płótnie życie, zacząłem szukać własnych środków wyrazu. (…) Bo lubię bogatą paletę. Przyciąga mnie jasna, kolorowa strona natury”.
Mojżesz Kisling, cyt. za: Georges Charensol, Moïse Kisling, Paris 1948, s. 10
Obraz powstał w przełomowym momencie życia artysty. Na początku I wojny światowej Kisling, wówczas obywatel austro-węgierski, wstąpił ochotniczo do francuskiej Legii Cudzoziemskiej. W 1915 roku został ciężko ranny i zwolniony ze służby, a od powrotu z frontu zmagał się z gruźlicą płuc. W 1917 roku poślubił Renée Gros i razem z nią oraz jej siostrą Marguerite wyjechał na południe Francji. Decyzję podyktowały zarówno stan zdrowia malarza, jak i niebezpieczna sytuacja w Paryżu, ostrzeliwanym przez Niemców.
Małżonkowie zatrzymali się w Saint-Tropez, wówczas jeszcze zacisznym miasteczku rybackim. Jego spokojna aura i zróżnicowany krajobraz przyciągały malarzy od końca XIX wieku. Właśnie tam Paul Signac namalował serię pointylistycznych płócien z żaglówkami w porcie, piniami i morskimi pejzażami o zachodzie słońca. Tymi samymi śladami, za Cézanne’em i Renoirem, podążał wcześniej krakowski nauczyciel Kislinga, Józef Pankiewicz. Dla młodego malarza z Krakowa południe stało się miejscem odpoczynku po wojnie i zarazem artystycznym laboratorium.
Kisling znał już śródziemnomorskie światło. Na przełomie 1912 i 1913 roku przebywał w Céret we wschodnich Pirenejach, gdzie dzięki kontaktom z Picassem, Braque’iem, Grisem i Maxem Jacobem przyswoił zasady kubizmu i zafascynował się sztuką Cézanne’a. Malował wtedy pejzaże o geometryzującej stylistyce, ze spiętrzonymi planami i podwyższonym punktem widzenia. W odróżnieniu od kubistów nie szukał jednak nowej budowy obrazu, lecz nowej formuły dekoracyjności, w której zsyntetyzowane bryły architektury współgrają z organicznymi formami natury. „Łodzie przy nabrzeżu” pokazują ten etap: geometryczne domy w głębi to echo Cézanne’a i Céret, a miękkie korony drzew i swobodnie malowana woda zapowiadają już własny język Kislinga.
Pobyt na południu zaowocował osiągnięciem malarskiej dojrzałości. Pejzaże Kislinga z lat 1917–1918 cechuje paleta czystych, nasyconych barw i szczególna świetlistość. Większość z nich to kompozycje niezwykle pogodne, tchnące sielskością. Części artysta nadawał jednak pogłębioną ekspresję: impastowe, ukośne pociągnięcia pędzla i ostre, kontrastowo zestawione barwy zbliżały je do wcześniejszych dokonań fowistów. Badacze wyróżniają w tej grupie widoki z Saint-Tropez o rozbielonej palecie i eterycznym charakterze. Prezentowany obraz, z jaśniejącą bielą wodą i delikatnymi pastelowymi przełamaniami, należy właśnie do tego nurtu.
Dla tego okresu trafnie podsumował wczesną twórczość Kislinga Janusz Janowski: „Większość jednak obrazów namalowanych przez Kislinga do roku 1923 nacechowanych jest z jednej strony dekoracyjnymi wartościami, jakie niosły ze sobą doświadczenia fowizmu w zakresie kontrastu chromatycznego i konstrukcyjnej roli barwy w kreowaniu malarskiej wizji, z drugiej zaś wewnętrznym napięciem (…) ”. (Janusz Janowski, Wczesna twórczość Mojżesza Kislinga, w: Sztuka lat 1905–1923, Toruń 2005, s. 48–55)
Rok 1917 był też ważny dla pozycji Kislinga. Od 1916 roku jego mecenasem był Leopold Zborowski, marszand Modiglianiego, z którym Kisling przyjaźnił się i dzielił pracownię. W 1917 roku jego prace pokazano w Krakowie na pierwszej wystawie Ekspresjonistów Polskich (późniejszych formistów) w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych, a także w Sztokholmie i Oslo. Dwa lata później, w 1919 roku, Galerie E. Druet w Paryżu zorganizowała pierwszą indywidualną wystawę artysty, prezentując 49 prac. We wstępie do katalogu André Salmon pisał:
„Oszczędzając sobie żałosnego końca, jaki stał się udziałem wielu realistów, Kisling od początku obsadził materię w nowej roli, ujarzmił ją, ożywiając jednocześnie stary mit poetycki. Spróbujmy zatem ukuć na tę podstawę nowe adekwatne określenie, a mianowicie – naturalizm zorganizowany”. (André Salmon, wstęp do katalogu wystawy Kislinga w Galerie E. Druet, Paryż 1919, s. 2). Określenie „naturalizm zorganizowany” dobrze opisuje „Łodzie przy nabrzeżu”. Wszystkie elementy pochodzą z obserwacji prawdziwej przystani, ale artysta podporządkował je wyraźnemu porządkowi kompozycji i rytmowi koloru.
Żaglówki, porty i zatoki z łódkami to jeden z ulubionych motywów Kislinga. Pojawia się niemal od początku jego kariery, od pobytu na Lazurowym Wybrzeżu w czasie I wojny światowej, aż do ostatnich lat życia w Sanary-sur-Mer. Artysta malował go na płótnach olejnych, w akwarelach i rysunkach ołówkiem. Prezentowany obraz z 1917 roku należy do najwcześniejszych przykładów tej tematyki.Latem 1918 roku Kisling po raz pierwszy pojechał do Marsylii, by szukać tam kupców, bo w niewielkim Saint-Tropez nie było ich wcale, a powrót do zubożałego wojną Paryża wciąż był ryzykowny. Pisał wtedy do przyjaciela z krakowskiej Akademii, Szymona Mondzaina:
„ […] ja nie mam już ani sousa na życie, muszę stąd wyjechać! (…) Za kilka dni postanowiłem wyjazd do Marsylii, której nie znam, ludzi i kupujących tym bardziej! Liczę strasznie na szczęście moje, może się uda! ” (Mojżesz Kisling, list do Szymona Mondzaina z 14 lipca 1918, cyt. za: Artur Winiarski, Kisling. Lśnienie Montparnasse’u, Warszawa 2024, s. 124)
W Marsylii spotkał Modiglianiego i Zborowskiego. Z ich pomocą sprzedał część prac, choć nie był to sukces, na jaki liczył. Portowy krajobraz zauroczył go jednak tak bardzo, że wracał tam wielokrotnie, a w 1929 roku kupił ziemię i zbudował dom w małym portowym miasteczku Sanary-sur-Mer, około 60 km od Marsylii. Tam też zmarł w 1953 roku. Do tego kręgu tematycznego należą m.in. akwarela „Tartana” z 1919 roku, przedstawiająca mały jednomasztowy żaglowiec śródziemnomorski, a w dojrzałej twórczości liczne widoki portów Sanary, La Seyne i Marsylii.
Morskie pejzaże Kislinga dostrzegała także polska krytyka. Po paryskiej wystawie artysty w 1924 roku Edward Woroniecki pisał: „Kisling uwielbia naturę. Kocha zarówno piękno ludzkiego ciała, zadrzewione wzgórza, jak i morze o leniwych falach, które pragnie «ożywić», w pejzażu, portrecie, martwej naturze. (…) Lubi przy pomocy pewnej, lecz miękkiej linii zarysować krągłości piersi, grzbietu wzgórza, zatoki wyżłobionej przez nieustanny pocałunek fal”. (Edward Woroniecki, 1924).
Te słowa można odnieść bezpośrednio do prezentowanego obrazu: zadrzewione wzgórze, łagodny łuk zatoki i miękka linia brzegu tworzą tu pejzaż, w którym, jak chciał Woroniecki, przyroda zostaje „ożywiona” kolorem i ruchem pędzla.
Omawiane „Łodzie przy nabrzeżu” to kameralne, ale bardzo charakterystyczne dzieło z wczesnego okresu prowansalskiego. Łączy w sobie wpływy, przez które Kisling przeszedł w latach paryskich: geometrię Cézanne’a i kubistów, czystą barwę fowistów, a także uwrażliwienie na światło wyniesione z pracowni Pankiewicza. Jednocześnie zapowiada motyw, do którego artysta wracał przez całe życie.