olej, płótno, 63 × 56 cm
sygn. i datowany p.g.: „J. Malczewski 1900”
– „Jacek Malczewski. Samotny wędrowiec”, Muzeum Okręgowe w Suwałkach, 24 października 2002 – 15 lutego 2003
– „Jacek Malczewski (1854–1929). W 150. rocznicę urodzin i 75. rocznicę śmierci”, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu, 2004–2005
– „Jacek i Rafał Malczewscy”, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu, 25 marca – 31 sierpnia 2011 R
– kolekcja prywatna, Warszawa
– Sopocki Dom Aukcyjny, Aukcja Dzieł Sztuki, 24 sierpnia 2019, poz. 1
– Dom Aukcyjny Polswiss Art, Aukcja Dzieł Sztuki, 6 czerwca 2023, poz. 23
– Jacek i Rafał Malczewscy, katalog wystawy, Radom 2014, s. 106
– Śladami Jacka Malczewskiego, Radom 2012, s. 28
– Jacek Malczewski (1854–1929). W 150. rocznicę urodzin i 75. rocznicę śmierci, Radom 2004, s. 80
– Jacek Malczewski. Samotny wędrowiec, Suwałki 2002
Karol Potkański urodził się 16 kwietnia 1861 roku w Prędocinku pod Radomiem, dziś dzielnicy miasta, w rodzinie ziemiańskiej. Był synem Edwarda Potkańskiego i Anieli z Malczewskich, a więc wujecznym bratem Jacka. Po wczesnej śmierci rodziców wychowywała go babka, Karolina z Bukowieckich Malczewska, oraz wuj Julian Malczewski, ojciec malarza. Chłopcy dorastali więc razem, w patriotycznym domu pielęgnującym tradycje napoleońskie i kulturę francuską.
Potkański studiował historię na Uniwersytecie Jagiellońskim, zajmował się paleografią i dyplomatyką, a potem dziejami społecznymi i gospodarczymi średniowiecznej Polski i Słowiańszczyzny oraz najdawniejszym osadnictwem, m.in. na Podhalu. Jako jeden z pierwszych polskich historyków sięgał po metody etnografii. W 1901 roku został profesorem nadzwyczajnym historii powszechnej, a od 1903 roku do śmierci kierował katedrą historii austriackiej na UJ. Zmarł w Krakowie 16 sierpnia 1907 roku, w wieku 46 lat, i spoczywa na cmentarzu Rakowickim. W pośmiertnym wspomnieniu w „Nowościach Illustrowanych” podkreślano, że ukochał swoją pracę, a dawne wieki odsłaniały przed nim swoje tajemnice.
Był też zapalonym taternikiem. W 1890 roku uczestniczył w pierwszym zimowym wejściu na Kasprowy Wierch, razem z przewodnikiem Klemensem Bachledą. Przyjaźnił się ze Stanisławem Witkiewiczem, który utrwalił jego postać w książce „Na przełęczy”, i z Henrykiem Sienkiewiczem, którego syna był preceptorem. Według przekazów Sienkiewicz miał się na nim wzorować, tworząc Leona Płoszowskiego, bohatera „Bez dogmatu”. Malczewski przedstawił kuzyna jako eleganckiego, przystojnego mężczyznę w sile wieku, ujętego do pasa. Potkański ma na sobie ciemny garnitur, białą koszulę i muszkę, starannie ułożone włosy i wąsik. W jednej ręce trzyma grube, opasłe tomisko, w drugiej, jak pióro, goździk na długiej zielonej łodydze. Sygnatura i data „J. Malczewski 1900” znajdują się w prawym górnym rogu. Oba atrybuty mówią o portretowanym więcej niż jakikolwiek napis. Księga to znak uczonego. Może to być jedna z jego rozpraw, wydanych tuż przed powstaniem obrazu: „Lachowie i Lechici” (1897) albo „Kraków przed Piastami” (1898). Kwiat był natomiast osobistym znakiem rozpoznawczym Potkańskiego. Biały kwiat w butonierce nosił na co dzień, nawet podczas wykładów, i z takim samym kwiatem Malczewski namalował go ponownie w 1906 roku. Gest, którym model trzyma goździk niczym narzędzie do pisania, łączy dwie strony jego osobowości: naukowca i estetę. Obraz należy do kameralnych, osobistych portretów Malczewskiego. Nie ma w nim chimer, faunów ani alegorycznych postaci, które artysta tak często wprowadzał do wizerunków przyjaciół. Malarz skupił się na twarzy, postawie i dwóch symbolicznych przedmiotach, a efekt jest spokojny, zrównoważony i pełen sympatii dla modela. „ (…) wykwintnego estetę i wyrafinowanego intelektualistę, jakim był Potkański”. Jadwiga Puciata-Pawłowska, Jacek Malczewski, Wrocław 1968, s. 34
Więź Malczewskiego z Potkańskim była bardzo bliska. Gdy w 1887 roku artysta żenił się z Marią Gralewską, Karol był jego drużbą. Po ślubie zdarzało mu się jednak narzekać, że kuzyn utonął w rodzinie żony. W liście do Heleny Karczewskiej z 1 marca 1890 roku pisał, że chciałby dla Jacka, a przyznawał, że i dla siebie, ideału i domu idealnego. Pozowanie do portretów było więc także okazją do spędzenia razem czasu. Malczewski portretował kuzyna kilkakrotnie. Prezentowany obraz z 1900 roku jest najwcześniejszym z najbardziej znanych wizerunków. W 1906 roku powstał drugi portret, olej na desce o wymiarach 75,5 × 65 cm, który Potkański ofiarował synowi Henryka Sienkiewicza. Według opisu Sopockiego Domu Aukcyjnego portret ten miał znajdować się w Muzeum Sienkiewicza w Oblęgorku. Muzeum im. Jacka Malczew – skiego w Radomiu podaje natomiast, że kupiło portret z 1906 roku w 2019 roku na aukcji w Desa Unicum, ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego. Pionową kompozycję podkreśla tam laseczka w dłoni modela i szpaler drzew z przydrożnym krzyżem w tle, a na twarzy widać już piętno choroby. Z 1907 roku pochodzi też karykatura przedstawiająca Potkańskiego razem z Sienkiewiczem. Zestawienie obu portretów jest poruszające. W 1900 roku Potkański to elegancki, pewny siebie uczony u progu profesury. Sześć lat później Malczewski pokazuje człowieka zmęczonego chorobą, który zmarł zaledwie rok później.
Rok 1900 to dla Malczewskiego czas pełnej dojrzałości. Za nim były wielkie symboliczne kompozycje „Melancholia” (1894) i „Błędne koło” (1895–1897), przed nim cykl portretów i autoportretów pierwszej dekady XX wieku. W latach 1897–1900 był profesorem krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych, wtedy też zaczęła się jego wieloletnia relacja z Marią Balową, która stała się jego największą muzą. Badaczka twórczości Malczewskiego, Jadwiga Puciata-Pawłowska, zwracała uwagę, że w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku artysta malował przede wszystkim ludzi pióra, uczonych i literatów, najczęściej bliskich sobie, i chętniej niż obrazy na zamówienie podejmował te, w których mógł pokazać modela tak, jak sam go widział. Portret Potkańskiego dobrze ilustruje tę postawę: to wizerunek przyjaciela i krewnego, namalowany z czułością i zrozumieniem jego charakteru. Jednocześnie obraz pokazuje Malczewskiego jako znakomitego realistę, ucznia Matejki. Precyzyjne oddanie fizjonomii i spokojna, klasyczna kompozycja przypominają, że symbolista był przede wszystkim świetnym portrecistą. Stanisław Witkiewicz, przyjaciel zarówno malarza, jak i modela, pisał o Malczewskim: „Jest to głęboki poeta i ogromny, do samego dna oryginalny talent malarski (…) ”. Stanisław Witkiewicz o Jacku Malczewskim W portrecie Potkańskiego poeta ustępuje miejsca obserwatorowi. Poezja zostaje jednak w szczegółach: w białym goździku trzymanym jak pióro i w pełnym ciepła spojrzeniu na człowieka, z którym malarz dzielił dzieciństwo.
Studiował w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, m.in. w pracowniach W. Łuszczkiewicza i J. Matejki oraz w paryskiej École des Beaux-Arts u E. Lehmanna. Był jednym z założycieli stowarzyszenia „Sztuka”. Od 1902 roku należał do Stowarzyszenia Artystów Polskich, był też członkiem wiedeńskiej Secesji. W latach 1897-1900 oraz 1910-1921 piastował stanowisko profesora Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Wczesny okres twórczości artysty, nawiązujący do tradycji realizmu, zdominowany był przez tematy inspirowane polską poezją romantyczną i baśnią ludową oraz odwołujące się do martyrologii Sybiru. W późniejszym czasie zwrócił się ku symbolizmowi, tworząc własną, oryginalną emblematykę. Wykonał też liczne portrety, często połączone z elementami symbolicznymi i alegorycznymi.