9. Hipolit Lipiński | W jesieni, Jesień, Kopanie kartofli, Roboty jesienne w polu, 1882 r.

Wystawiany:

- Wystawa Nieustająca Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, 1882, poz. 169 „W jesieni”

-  Austriackie Towarzystwo Artystyczne w Wiedniu  (Oesterreichischer Kunst-Verein in Wien: 320. Ausstellung; November 1882, poz. 5 – jako „„Im Herbst”. Na tej wystawie obraz otrzymał nagrodę księcia Augusta z Koburga.

Reprodukowany, wzmiankowany i opisany:

– Sprawozdanie Dyrekcyi TPSP w Krakowie z Czynności w Roku 1881/82, w Krakowie Nakładem Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Drukarni „Czasu” Fr. Kluczyckiego i Sp pod Zarządem Józefa Łakocińskiego, Kraków 1882, s. 11 poz. 169 „W jesieni”

-  „Czas, Wiadomości artystyczne, literackie i naukowe”, nr 117 Kraków, 24.V. 1882, s. 3 „W jesieni”

-  „Czas”,  nr 135, 16.VI. 1882, Kraków, s. 1-2 jako  „Jesień”

-  „Tygodnik Ilustrowany”, nr 357, Warszaw,  28.X.1882, s. 276   jako „Jesień”

– Oesterreichischer Kunst-Verein in Wien: 320. Ausstellung; November 1882, Wien, Im Verlage Des Oesterreichischen Kunstvereines, Druk der „Steyrermuhl” (vorm L.C. Zamarski)  s. 2, poz. 5 „Im Herbst”

- „ Europa.Chronik Bildende Kunst”, 1882, nr 49 s. 1946-1947

- „Kłosy” nr 958, 27.X.1883, s. 292  jako „Jesienne roboty w polu”

- „Tygodnik Ilustrowany” nr 81, 19. VII.1884, s. 33 jako „Kopanie kartofli”

-  „Bibliografia ludoznawstwa Polskiego”, dr. Franciszek Gawełek, Kraków, Nakładem Akademii Umiejętności Skład Główny w Księgarni Gebethnera i Ski w Krakowie, Gebethnera i Wolffa w Warszawie, 1914, s. 15 poz. 367

„Jesień” należy do najważniejszych i najlepiej udokumentowanych dzieł w dorobku Hipolita Lipińskiego. Obraz powstał w 1882 roku – w okresie pełnej dojrzałości artystycznej malarza – i już w roku powstania został zaprezentowany na wystawie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. Dzieło spotkało się wówczas z wyjątkowo żywym zainteresowaniem krytyki, a jego walory zostały dostrzeżone nie tylko w Krakowie, lecz również poza granicami kraju.

Lipiński należał do najwybitniejszych polskich malarzy rodzajowych drugiej połowy XIX wieku. Jego szczególne miejsce w historii sztuki wynika z umiejętności łączenia realistycznej obserwacji życia wiejskiego z niezwykłym wyczuciem światła, koloru i charakteru przedstawianych postaci. W jego malarstwie scena rodzajowa przestaje być jedynie anegdotą – staje się rozbudowanym obrazem społeczności, jej obyczajów, pracy i codziennego życia.

Już pierwsza prezentacja „Jesieni” w Krakowie spotkała się z entuzjastyczną oceną. W „Czasie” z 16 czerwca 1882 roku M. Sokołowski określił Lipińskiego mianem „najwybitniejszego bezwątpienia rodzajowego malarza krakowskiego”, podkreślając jego wyjątkową zdolność rozumienia „charakteru małopolskiego chłopa, wiejskiej gospodyni, hożej dziewuchy” oraz umiejętność uchwycenia „pociągającej, wesołej i radosnej strony ich natury”. Krytyk zwracał również uwagę na „niepospolity dar obserwacyi, znamionujący niepospolitego artystę”. („Czas” nr 135, 16.VI.1882, Kraków, s. 1-2).  Co szczególnie istotne, spośród dwóch prezentowanych wówczas obrazów – „Jesieni” i „Wiosny” – krytyka zdecydowanie wyżej oceniła właśnie „Jesień”. Sokołowski zwrócił uwagę na niezwykle sugestywną scenę z wyprzężonym wozem i zmęczonymi końmi, którym towarzyszą dziecko oraz młody ojciec. Ta pozornie prosta scena została przez krytyka uznana za szczególnie udaną, a jej siła wynikała z naturalności gestów, trafności obserwacji oraz umiejętności uchwycenia codziennego życia bez idealizacji.

Jeszcze szerzej „Jesień” omówiono na łamach „Tygodnika Ilustrowanego”. W opublikowanym 28 października 1882 roku tekście Lipiński został nazwany „prawdziwym znawcą naszego ludu i naszej natury”. Autor podkreślał, że jego obrazy są „wesołe, jasne, słoneczne” i „dosadnie” odzwierciedlają proste, wiejskie sceny. „Jesień” została przedstawiona jako świadomy odpowiednik „Palmowej niedzieli” – nie jako melancholijna wizja przemijania, lecz jako obraz wczesnej jesieni, pełnej dostatku, chleba i owoców, będącej nagrodą za całoroczny trud mieszkańców wsi („Tygodnik Ilustrowany”, nr 357, 28.X.1882, s. 276).

To właśnie owo przeciwstawienie tradycyjnemu, melancholijnemu obrazowi jesieni jest jednym z najistotniejszych walorów dzieła. Lipiński przedstawia jesień nie jako czas końca i zamierania, lecz jako moment spełnienia – porę zbiorów, dostatku i radości z efektów własnej pracy. Złote światło, ruch ludzi, zwierząt i wozów oraz bogactwo zgromadzonych plonów tworzą atmosferę pogodnego święta codzienności.

Szczególne znaczenie dla oceny dzieła ma jego późniejsza prezentacja w Wiedniu. „Jesień” została wystawiona w Oesterreichischer Kunst-Verein i w 1882 roku otrzymała nagrodę księcia Augusta Coburga (Coburg-Preis). Wyróżnienie to przyznawano dziełom uznanym za szczególnie wartościowe na prestiżowych wystawach wiedeńskiego środowiska artystycznego. Jak odnotował „Europa: Chronik Bildende Kunst” (1882, nr 49, s. 1946–1947), wśród nagrodzonych dzieł znalazły się jedynie dwa obrazy wyróżnione nagrodą księcia Augusta z Koburga: „Noc księżycowa” A. Riegera z Wiednia oraz „Jesienią” H. Lipińskiego z Krakowa. Fundusz nagrodowy wynosił 1000 florenów.

Wyróżnienie to ma szczególną wagę w kontekście ówczesnej pozycji Lipińskiego. Jego sztuka nie pozostawała bowiem zjawiskiem wyłącznie lokalnym. Obrazy artysty, przedstawiające życie polskiej wsi, wzbudzały zainteresowanie również poza granicami kraju i były reprodukowane w zagranicznych wydawnictwach ilustrowanych. W pośmiertnym wspomnieniu opublikowanym w „Czasie” w 1884 roku pisano:

„Lipińskiego obrazy żywo przedstawiające nasz świat ludowy, tak piękny i oryginalny, budziły żywy interes za granicą i niejednokrotnie spotkać się można było z reprodukcyami w ilustracyach zagranicznych. Był to następca godny naszego Kotsisa Aleks., ale wyższy od niego techniką [...]” („Czas” nr 149, 1.VII.1884 s. 3.)

„Jesień” zajmuje zatem szczególne miejsce w twórczości artysty również z uwagi na moment jej powstania. Lata 1881–1883 należały do najbardziej intensywnego okresu działalności Lipińskiego. W tym czasie powstawały jego najbardziej rozbudowane kompozycje, w których sceny z życia Krakowa i polskiej wsi zyskiwały skalę i narracyjny rozmach właściwy dotychczas przede wszystkim malarstwu historycznemu. Do najważniejszych realizacji tego okresu należą m.in. „Procesja Bożego Ciała”, „Konik Zwierzyniecki”, „Targ na Kleparzu”, a także prezentowane właśnie „Kopanie kartofli” oraz  „Palmowa niedziela”, „Opowiadanie dziadunia” i „Płukanie jarzyn”.

„Kopanie kartofli”, wymieniane w pośmiertnym wspomnieniu artysty w „Tygodniku Ilustrowanym” z 19 lipca 1884 roku wśród obrazów, które kolejno opuszczały jego pracownię i trafiały na wystawy, stanowi ważny kontekst dla „Jesieni”. Oba dzieła łączy zainteresowanie pracą na wsi, rytmem natury oraz zbiorowym doświadczeniem mieszkańców małopolskiej wsi.

Lipiński był przy tym artystą niezwykle uważnym obserwatorem. Interesowały go nie tylko zasadnicze wydarzenia przedstawianej sceny, lecz również szczegół: strój, gest, sposób poruszania się ludzi, relacje pomiędzy postaciami i zwierzętami, a także charakterystyczny pejzaż i architektura. Dzięki temu jego najlepsze obrazy mają dziś podwójny walor – artystyczny oraz dokumentacyjny. Stanowią wyjątkowo sugestywny zapis życia społecznego i obyczajowego Galicji drugiej połowy XIX wieku.

W przypadku „Jesieni” dokumentacyjność nie oznacza jednak chłodnego, realistycznego zapisu. Przeciwnie – Lipiński podporządkowuje obserwację rzeczywistości wyraźnie określonej wizji malarskiej. Złocista jesienna paleta, intensywne światło i naturalny rytm przedstawionej sceny budują obraz świata harmonijnego, w którym praca człowieka pozostaje częścią odwiecznego rytmu przyrody. Ludzie nie są tu anonimowymi elementami kompozycji – każdy gest i każda relacja współtworzą rozgrywającą się przed widzem opowieść.

Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że „Jesień” powstała zaledwie dwa lata przed przedwczesną śmiercią artysty. Lipiński zmarł w 1884 roku, mając zaledwie 36 lat. Tym samym dzieło należy do ostatniego, niezwykle twórczego okresu jego życia – czasu, w którym jego malarstwo osiągnęło pełną dojrzałość, a jego pozycja wśród polskich malarzy rodzajowych była już ugruntowana.

Szczególna wartość prezentowanego płótna wynika więc z połączenia wysokiej klasy artystycznej, wyjątkowo żywej recepcji krytycznej już w momencie powstania, obecności na wystawie krakowskiej, późniejszej prezentacji w Wiedniu oraz przyznania prestiżowej nagrody Coburg-Preis. „Jesień” jest tym samym nie tylko reprezentatywnym przykładem dojrzałego malarstwa Hipolita Lipińskiego, lecz także dziełem, którego znaczenie zostało potwierdzone przez współczesnych mu krytyków i środowisko artystyczne.